دل ، طوطی و عالم باطن
بسم الله الرحمن الرحیم
عارف حسين خوارزمى در ترجمه شرح قيصرى بر فصوص الحكم، آنجا كه شيخ اكبر در ديباچه گويد: «حتى اكون مترجما لا متحكّما ...» اين بيت را نقل كرده است:
كانچه حق اندر پس آيينه تلقين مى كند من همان معنى چو طوطى بر زبان مى آورم
نگارنده اين سطور حسن حسن زاده آملى گويد: براى حرف آموختن طوطى، او را جلوى آينه به گونه اى كه عكس خود را در آن ببيند قرار مى دهند، و كسى در پشت آينه حرف مىزند و طوطى به گمانش كه آن حرف از طوطى هم نوع اوست كه در آينه مى باشد و به تدريج از او حرف مى آموزد و به حرف مى آيد.
اين مطلب را عارف رومى در دفتر پنجم مثنوى در ضمن اين عنوان:
تمثيل تلقين شيخ مريدان را، و پيغمبر امّت را كه ايشان طاقت تلقين حق ندارند و با حق الفت نتوانند چنانكه طوطى با صورت آدمى الفت ندارد كه از او تلقين تواند گرفت، و حق تعالى شيخ را چون آينه پيش مريد دارد و از عقب آينه تلقين مى كند.
نيكو به نظم درآورده است كه فرمود:
طوطيى در آينه مى بيند او عكس خود را پيش او آورده رو
در پس آيينه آن استا نهان حرف مى گويد اديب خوش بيان
طوطيك پنداشته كان گفت پست گفت آن طوطيست كاندر آينه است
پس ز جنس خويش آموزد سخن بىخبر از مكر آن گرگ كهن
كز پس آيينه مىآموزدش ورنه ناموزد جز از جنس خودش
گفت را آموخت زان مرد هنر ليك از معنى و سرّش بىخبر
از بشر بگرفت منطق يك بيك از بشر جز اين چه داند طوطيك
همچنان در آينه جسم ولىّ خويش را بيند مُريد مُمتلى
عقل كل را از پس آيينه او كى تواند ديد وقت گفتگو
او گمان دارد كه مىگويد بشر آن دگر سرّ است او زان بىخبر
حرف آموزد ولىّ سر قديم مى نداند طوطيست آن يا نديم
ولكن عارف بزرگوار جناب خواجه حافظ فرموده است:
در پس آينه طوطى صفتم داشته اند آنچه استاد ازل گفت بگو مى گويم
كه بايد «آنچه استاد ازل گفت بگو» متعلق به «در پس آينه» باشد، و به قرينه «صفت» دانسته شود كه او را در پيش روى آينه داشتهاند.
و احتمال تحريف نيز خالى از قوّت نيست كه عبارت «در بر آينه» بوده است و به «در پس آينه» تحريف شده است.
و توهّم اينكه مراد از آينه نظام هستى است و روى اين آينه آن سويى است كه باطن و ملكوت آن است و پشت آينه اين سويى است كه ظاهر و عالم ملك و نشأت طبيعت است و من در پس اين آينه آنچه را استاد ازلى كه انطق كل شيء گفته است مى گويم، دور از مفاد مثال و مراد تمثيل است زيرا كه تلقين كننده طوطى در پس آينه است و طوطى در پيش آينه و بايد در شيوه تمثيل صورت آن محفوظ باشد.
شيرين و دلنشين اينكه دل و طوطى در اصطلاح علم عدد دو جسم يك روح اند، و به قول عيانى در كنوز الأسماء:
نزد اهل خرد و اهل عيان حرف جسم و عدد اوست چو جان
کلمه 278 هزار و یک کلمه
این وبلاگ قصد بر آن دارد که شمه ای از بارقه های نوریه علمی حضرت استاد علامه حسن زاده آملی(روحی فداه)را به نفوس مستعده بچشاند.